Teknolojinin sunduğu kolaylıklar, e-ticaretin sınırlarını zorlarken, beraberinde getirdiği ‘tek tıkla iade’ konforu, görünmeyen devasa bir lojistik operasyonunu tetikliyor. Bu durum, hem işletmeler hem de gezegenimiz için ciddi maliyetler ve çevresel yükler oluşturuyor. Yaşar Üniversitesi Lojistik Yönetimi Bölümü’nden Dr. Öğretim Üyesi Melisa Özbiltekin Pala, hızla büyüyen iade ekonomisinin boyutlarını ve yarattığı zorlukları mercek altına aldı.
Üretim Maliyetini Aşan İade Süreçleri
Günümüzde çevrimiçi alışverişin yaygınlaşmasıyla birlikte, tüketiciler için büyük bir avantaj olan ürün iade etme kolaylığı, lojistik sektörü için adeta bir kabusa dönüşmüş durumda. Özellikle giyim ve moda sektöründe artan iade oranları, ‘Tersine Lojistik’ kavramını gündemin üst sıralarına taşıdı. Dr. Melisa Özbiltekin Pala, masum bir iade işleminin ardında yatan karmaşıklığı ve maliyetleri şöyle özetliyor: “Birçok durumda, bir kazağın veya benzeri bir ürünün iade süreci, tek bir ürünün üretim maliyetinden çok daha yüksek bir operasyonel yük anlamına gelebiliyor.” Bu durum, bazı işletmeleri iade edilen ürünleri yeniden satışa sunmak yerine imha etme yoluna itebiliyor.
Tek Bir İadenin Gizli Maliyeti ve Çevresel Etkisi
Bir ürünün, müşterinin elinden çıkıp tekrar depoya ulaşması, basit bir geri gönderme işleminden çok daha fazlasını ifade ediyor. Bu süreç; ürünün depodan alınması, taşıma, titiz bir kalite kontrolünden geçirilmesi, yeniden paketlenmesi ve tekrar stoklara eklenmesi gibi çok katmanlı operasyonları kapsıyor. Dr. Pala, bu adımların maliyetini şu şekilde açıklıyor: “Örneğin, bir ürünün seri üretim aşamasında ölçek ekonomileri sayesinde maliyetler düşerken, iade edilen tek bir ürün için yapılan tüm bu işlemler, o ürünün kendi üretim maliyetini bile geride bırakabiliyor.” Bu ekonomik baskı, işletmelerin sürdürülebilirlik yerine maliyetleri düşürme odaklı kararlar almasına neden olabiliyor.
‘Uyarmazsa Geri Gönderirim’ Refleksinin Karbon Yükü
Tüketicilerin en sık karşılaştığı iade nedenlerinden biri olan ‘beden uyuşmazlığı’, kontrolsüz bir şekilde yönetildiğinde ciddi bir çevresel kirliliğe davetiye çıkarıyor. Dr. Pala, tüketicinin sahip olduğu ‘uymazsa nasıl olsa geri gönderirim’ rahatlığının, arka planda ne kadar büyük bir karbon ayak izi yarattığına dikkat çekiyor. Ürünün kargo ile çeşitli merkezlere taşınması, ayrıştırılması, kalite kontrollerinin yapılması, yeniden paketlenmesi ve tekrar sevkiyata hazırlanması gibi adımlar, önemli miktarda enerji tüketimine ve dolayısıyla sera gazı emisyonuna yol açıyor. Özellikle moda perakendesinde, ürün başına düşen karbon salınımının, ilk sevkiyat sırasındaki emisyonu aşabileceği belirtiliyor. Bu durum, iade ekonomisinin sadece ekonomik değil, aynı zamanda ekolojik bir yük oluşturduğunun altını çiziyor.
Çözüm: Stratejik İyileştirme ve Sürdürülebilirlik
Yaşar Üniversitesi’nden Dr. Pala, bu karmaşık sorunların üstesinden gelmenin yolunun stratejik iyileştirmelerden geçtiğini vurguluyor. Tersine lojistik süreçlerinin daha dikkatli ve verimli yönetilmesi gerektiğini belirten Pala, şunları ekliyor: “Taşıma planlamasının optimize edilmesi, enerji verimliliğine odaklanılması ve geri dönüşüm altyapısının güçlendirilmesi gibi adımlarla bu riskler önemli ölçüde minimize edilebilir.” Doğru bir şekilde yönetilen tersine lojistik operasyonlarının, hem işletmelerin operasyonel verimliliğini artıracağını hem de sürdürülebilirlik hedefleriyle uyumlu hale geleceğini ifade ediyor. Bu çerçevede, iade ekonomisinin sürdürülebilir bir modelle yönetilmesi, hem şirketler hem de çevre için kritik önem taşıyor.
